“Çağdaş Zamanlar”: Çağdaş Şarlo — Bilim ve Sanat

Charles Chaplin dendiğinde aklınıza yalnızca savruklamalı kısa güldürü filmleri geliyorsa eğer, sinema dilinin bu büyük ustasıyla henüz tanışmış sayılmazsınız. Çünkü sinema tarihinde Chaplin’in uzun filmleri, kısa filmlerinden çok daha fazla yer tutuyor. Bunların arasında da Çağdaş Zamanlar (Modern Times) (*) özel bir önem taşıyor.

İlk kez 1936’da gösterilmiş olan bu film yarım yüzyıldır çağdaşlığını korumakta, çünkü birçok önemli toplumsal doğruları dile getiriyor.

Filmin fonunda Chaplin, dönemin toplumsal yapısını anlatıyor ve kapitalist sistemin bilinen çelişkilerini büyük bir ustalıkla betimliyor: Bir yanda yoksulluk, ekonomik kriz, işsizlik, öte yanda grevler, işçi hareketleri… Şarlo film boyunca oradan oraya dolaşır ve bu fon üzerinde kendine bir yer, bir gelecek arar.

Chaplin’in gördüğü ve seyirciye gösterdiği çelişkilerin çoğunu Şarlo göremez ve anlayamaz.

Şarlo, neler olup bittiğini fazla sorgulamadan çevreye uyar. Bant işçisi olarak akşama dek vida sıktığı fabrikada, dişli çarkların aralarına dolanacak denli makinelere yakındır. İşçinin yemek yerken bile çalışmasını amaçlayan (ve günümüzün hamburgerli hızlı öğle yemeklerini çağrıştıran) yemek makinesinin denendiği o tadına doyulmaz sahnede, Şarlo’nun nasıl bir makinenin parçası gibi algılandığını izleriz. Ancak bu aşırı uyum Şarlo’yu toplum dışına, bazan akıl hastanesine, bazan hapisaneye sürükleyecektir. Böylece film, bir yandan Taylorizmin öte yandan ortakuyumculuğun (conformism) benzersiz bir eleştirisi haline gelir.

Şarlo’nun çıkar hesapları uzun vadeli değil, kısa vadelidir. Banttaki yerine geçmeden bir kaç saniye daha oyalanmak onun için bir kazançtır. Gece bekçisi olarak iş bulduğu süpermarketteki olanaklardan bir gecelik de olsa “yararlanırken”, ertesi gün atılacağını düşünmez bile.

Şarlo azla yetinir. İyi bir yaşam kurmanın yerini bazan ev gibi döşenmiş bir hapisane hücresi, bazan dökülen bir kulübe tutabilir. Ama Şarlo’nun düşgücü zengindir, sevgilisiyle birlikte kurulan iyi bir evde yaşama düşünün verdiği zenginliği ise gerçek yaşam hiçbir zaman sağlayamamaktadır.

Ancak Şarlo’yu olumlu ve sevimli bir tip haline getiren bir başka özelliği daha vardır: İnsancıllığı. Bir gecelik bekçiliğinden sevgilisi ve eski arkadaşlarıyla birlikte yararlanır. Polise Kelepçelenmiş olarak hapse giderken büfeden aldığı/çaldığı çukulatalar kendisi için değil, çocuklar içindir.

Şarlo’nun yoksul sevgilisiyle olan ilişkisi de insancıl bir temel üzerinde ve yardımlaşma, dostluk, özveri gibi olumlu kavramlar çerçevesinde gelişir. Bu ilişki biçimi, aslında kapitalist sistemin zorladığı ilişki biçimine Chaplin’in Şarlo eliyle sunduğu seçenektir. Bunu, Şarlo’nun son sahnedeki sesli ama sözsüz dansıyla daha iyi anlarız. İnsanın defalarca izlemekten bıkmayacağı o dans, sinema sanatının söze pek de gereksinimi olmayan özgül dilinin yetkin bir örneği olmakla kalmaz. İçtenlikten uzak bir kadın-erkek ilişkisini anlatan bu dans ile çıkara dayalı ilişkiler büyük bir incelikle taşlanır.

Şarlo küçük adamdır, güçsüz görünür ama denetleyemediği bir güce de sahiptir: bütün fabrikayı tek başına durdurabilir, tahrip edebilir; yapımı bitmemiş koca gemiyi denize indirebilir; eline bir kırmızı bayrak geçerse, ardından yürüyen işçilerle birlikte “tehlikeli” hale gelebilir, vb. Seyirci olarak bizlerin farkettiği bu gücünü Şarlo göremez, bu nedenle de denetleyemez.

Filmin sonunda Şarlo hâlâ neler yapabileceğini farketmiş değildir. Ama onda başka bir değişiklik olmuştur: artık yalnız değildir, kendi geleceğini tek başına değil, aynı toplumsal statüyü paylaştığı sevgilisiyle birlikte arayacaktır.

Chaplin, Çağdaş Zamanlar’da yüzyılımızın sancılarını, çelişkilerini sergiliyor ve ancak insani ilişkiler temeline oturabilecek olan gelecek umudunu seyirciye eleştirel gerçekçi bir bakışla ve başarıyla duyuruyor. Bu filmi bulun, izleyin, siz de bu büyük ustanın emeğine saygı duyacaksınız.

Hüray-Caner Fidaner
Sinemadan/Videodan
Bilim ve Sanat
Şubat 1987, 74:53

(*) Çağdaş Zamanlar (Modern Times), Yönetmen: Charles Chaplin, Oynayanlar: Charles Chaplin, Paulette Godard, 1936 yapımı, siyah-beyaz bir Amerikan filmi.

3 Comments

Filed under bilim, makale

3 responses to ““Çağdaş Zamanlar”: Çağdaş Şarlo — Bilim ve Sanat

  1. Pingback: Bilim ve Sanat yazıları | YERSİZ ŞEYLER

  2. Pingback: Korkma Evladım — derleme | YERSİZ ŞEYLER

  3. Pingback: Boston Raporu Yayın ve Gizlilik Notu | YERSİZ ŞEYLER