Karanlık evreni arayan fizik, çarpıştırma verileriyle ziyafet vermeye hazırlanıyor — Tom Miles, Ruth Pitchford

Tom Miles, Ruth Pitchford — 5 Temmuz 2016 — reuters.com

Avrupa’nın fizik araştırma merkezi CERN’deki bilimciler, ele avuca gelmeyen Higgs bozonunun varlığının doğrulamanmasından üç yıl sonra, Geniş Hadron Çarpıştırıcısı’ndan (LHC) gelmiş geçmiş en büyük veri gömütünü çıkarmaya hazırlanıyor.

“İvmelendirici Fiziğin ömründe içinden geçtiğimiz bu ana benzeyen çok az an vardır,” dedi Tiziano Camporesi, CERN’deki CMS deneyinin lideri.

“Yeni bir şey bulma ihtimalinin en yüksek olduğu zaman budur.”

2013’teki keşfiyle Nobel fizik ödülünü güvenceye alan Higgs bozonu, öğesel maddenin nasıl kütle edindiğine dair aslî soruları yanıtladı. Ama fiziğin “standart model”inde eksik kalan şeyler bilmecesini çõzmedi.

Standart model, tabiata dair bilinen herşeyi özetleyen bu zarif denklemler toplamı, kimi soruları askıda bırakıyor, dedi Geneva CERN’de Camporesi Reuters’e.

Bir bulmaca, kütleçekiminin standart modele uymaması. Diğer soru: Neden evrende bizim görebildiğimiz yüzde 4’ten çok daha fazla kütle var?

LHC hiç bu kadar iyi, bu kadar sıkı çalışmamıştı. Milyarlarca proton yeraltındaki 27 kilometre (17 mil) halka boyunca ateşlenip 13 Tera elektron Volt (TeV) enerjiyle, yani sivrisineğin uçuş kuvvetinin yaklaşık 13 katı bir enerjiyle birbirlerine çarpıyor. Proton ışınları yoğunluklarıyla rekorlar kırarak her zamankinden daha fazla veri sağlıyor.

CERN bilimcileri dev veri hacimlerini “ters femtobarnlar” cinsinden sayıyorlar. Geçen yıl 2.6 birim ürün almışlar, bu yılsa neredeyse 8 birim çıkarmışlar, Camporesi’nin dediğine göre

Büyük ifşaat gelecek ay Chicago’da yapılacak Yüksek Enerji Fiziği Konferansı’nda yapılacak, CMS ve CERN’deki komşusu Atlas deneyi, bulgularını gösterecekler.

Geçen Aralık ayında sonuç alma imkanına dair bir ipucu çıktı: hem CMS hem de Atlas, verilerinde 750 Giga elektron Volt (GeV) hizasında bir “çıkıntı” bildirdiler.

İki hafta içinde bunun ne olabileceğini kuramlayan 89 makale yazıldı. Şimdi 450 makale var. Ama Camporesi ihtiyat telkin etti ve kuramcılar ne buldum delisi [trigger-happy] olabilir dedi.

“Gördüğümüz olay bozuk parayı altı kere atıp her seferinde tura gelmesine benziyor. Sırf buna bakıp bozuk paranın iki yüzünün tura olduğuna bahse girilmez,” dedi.

“Tabiat kibarlık edebilir, ya da incelikli olabilir. Kibarlık ederse keşifler çabuk gelir.”

İncelikli olursa sonuç üretmek için LHC’nin planladığı 3 bin ters femtobarnın hepsine gerek duyulabilir.

“Korkarım ki karanlık madde Higgs bozonundan çok, çok daha ender bir şey olabilir,” dedi Camporesi.

Türkçesi: Işık Barış Fidaner

1 Comment

Filed under çeviri, bilim

One response to “Karanlık evreni arayan fizik, çarpıştırma verileriyle ziyafet vermeye hazırlanıyor — Tom Miles, Ruth Pitchford

  1. Pingback: Kaplan Kaplan — çeviri derlemesi | YERSİZ ŞEYLER