Dünya Gezegen Olmayadabilir — Michael Tanne

Michael Tanne — 21 Mart 2017 — medium.com

Dünya gezegen olmayadabilir. Haleakala, Hawaii’deki yıldıztaşı tetkik teleskopu Pan-STARRS 1’in 27 Nisan 2016’da tespit ettiği Yıldıztaşı 2016 HO3, Dünya’nın bir yoldaşıdır, true bir uydu sayılamayacak kadar uzaktadır.

Dünya ile Yıldıztaşı 2016 HO3’ün yörüngesi

“2016 HO3, gezegenimizin etrafında döngü yaptığı için, ikimiz beraberce Güneş etrafında dönerken bizden fazla uzaklaşmaya asla yeltenmediği için, onu Dünya’nın sanki-uydusu diye adlandırıyoruz,” dedi Paul Chodas, NASA’nın Pasadena, California’daki Jet İtim Laboratuvarı’nda Dünya-Yakını Nesne (NEO) Çalışmalar Merkezi yöneticisi.

Yıldıztaşı 2016 HO3, Dünya’nın kendi yörünge mahallini temizlememiş olduğunu kanıtlar. O hâlde, 24 Ağustos 2006’da benimsenen Önerge 5A’dan beri IAU’nun (Uluslararası Astronomi Birliği) coşkuyla savunduğu gezegen olma tanımına göre Dünya bir ‘cüce gezegen’dir, çünkü yörüngesini temizlememiştir, yaptıkları tanımın tek kriterini Plüton gibi o da karşılayamaz. (Pek az ‘gezegen’in kendi yörüngesini temizlemiş olduğunu bence zamanla keşfedeceğiz).

IAU’nun bildirisiyle şaşkına dönen ve Plüton’un alenen ayrımcılığa uğramasından öfkelenen çoğumuz bu işte bir yanlışlık olduğunu biliyorduk, tam izah edemiyor olsak da – Plüton’un bir gezegen olduğunu ‘biliyorduk’ işte, değil mi?

Caltech bilimcisi Mike Brown kendisinin ‘Plüton’un ölümünden mesûl olduğunu’ söyleyip bu kararın öneminden dem vurmuştu, çünkü karar ‘cüce gezegen’lerin önemini ve sayısını vurguluyordu (dev tesadüf: Mike Brown cüce gezegen Eris’in keşfindeki rolüyle tanınır).

O günlerde Alan Stern, Kirby Runyon ve başkaları bu kararın, özellikle de ‘yörünge temizleme’ kriterinin bilimdışı olduğunu belirtmişlerdi. Well, IAU’nun yamuk mantığı şimdi geri gelip plütoidlerinden onları ısırdı.

Biz bilimci olmayanlar sezgisel olarak hep şöyle anlardık: “Gezegen, küresel bir şekil almasına yetecek kadar kütle çekimine sahip ve nükleer füzyon geçirmemiş astronomik bir cisim [*] olarak tanımlanır” — başka bir deyişle, yuvarlak olsun ve yanmasın.

Seçkin bilimciler nasıl böylesine büyük bir yanlışlık yapabildiler?

İşte üç sorun:

1. Bir şeyin tanımı yalnızca onun kendi özelliklerine ve başka şeylerle kestirilebilir etkileşimlerine dayanmalıdır. Alkali metal parlaktır, normal şartlar altında yumuşak metaldir ve çok tepkilenicidir çünkü en dıştaki elektronunu kaybederek +1 yüklü katyon oluşturur. Yörünge mekaniği çok çok karmaşıktır, bir cismin kendi yörüngesini temizlediği sonucuna varmanın hiçbir yolu yoktur. Ne kadar boşluk var? Başka hangi cisimler kütle çekimi uyguluyor? Ya yıldız-altı cisimler üreten bir çarpışma olduysa? Gezegene yörüngesini yeniden temizlemek için kaç yıl tahsis edilecek? Bu tanımın inşası bile gayet bilimdışıdır.

2. ‘Siviller’in üzülmesi aslında bir gündem izlendiğini fark edince olur. Bir gence anne/babasının tamamen mantıksız bir şey söyleyip sonra da “Ben senin annenim/babanım ve böyle diyorum!” diye savunması gibidir. IAU önergesi, 400+ bilimcinin tartışarak kendi en sevdikleri tanımı benimsetmeyi ‘kazanmak’ için çekiştikleri bir süreç oldu, İznik Amentüsü’nü tartışmak üzere İznik Konsülü’ne katılan piskoposlara benzediler. Mike Brown ‘Cüce Gezegenler Piskoposu’ olduğundan Plüton onun piskoposluk bölgesine tayin edilince zafer ilan edebildi. Elbette bu işin kurbanı bilimsel hakikat oldu; salondaki herkesin kazanacağı ve kaybedeceği şeyler vardı ve IAU’nun geri kalan 9000 üyesine müracaat bile edilmemişti.

3. Örnekleme hatası. Alkali metallerin sayısız şart altında doğada, laboratuvarda, binlerce başka cevherle farklı sıcaklık ve basınçlarda etkileşimleri gözlemlenebilir. Etkileşimleri çok uzak mesafeden bile kütle tayfölçümüyle gözlemlenebilir. Bu da yapılan sınıflandırmanın gözlenen görüngüyle bağdaştığı yönünde çok güven vericidir. Fakat gözlemleyecek sadece 9– 8– 7 gezegen olunca, hem de tek bir gezegen sistemi olunca, çevresindeki cisimlerle etkileşimlerin kestirilebilir olmasını gerektiren bir gezegen olma tanımı getirmek saçmalıktır. Kendi sistemimizin bu tanıma uymayacağı en baştan bellidir, ayrıca gezegenin gezegen olması bulunduğu sistemle ilgisiz olduğundan (IAU yoksa onun da mı aksini oylamak ister?) diğer yıldız sistemlerindeki binlerce gezegenin kendi yörünge yollarını temizleyip temizlemediklerini bilmek imkânsızdır – yani tanım muhtemel olmamakla kalmaz, sınanamazdır da.

O zaman da Dünya’nın kendisi bu gülünç tartışmaya rehin olur. O zaman “Yeter artık dolaplar çevirmeyin, yoksa rehin ölür!” Mike Brown Plüton ve Dünya’nın ikisinin birden ölümünden mesûl olacak mı? Yoksa bilimciler siyaseti bırakıp bilimsel düşünme şapkalarını takıp çocukların kendilerine öğretilen bilimsel sürece duyduğu inancı onaracaklar mı? Plüton’un gezegen olduğu yönünde hepimizin taşıdığı sezgiyi onaracaklar mı?

Türkçesi: Işık Barış Fidaner

[*] ç.n. Daha önce “beden” diye çevirmekte ısrar ediyordum ama bu yazıda gönül rahatlığıyla “cisim” diyebiliyorum çünkü Dünya’nın rehin alınmış olması söz konusu tecessümün içeriğini kâfî ölçüde ilân eder.

2 Comments

Filed under çeviri, bilim

2 responses to “Dünya Gezegen Olmayadabilir — Michael Tanne

  1. Pingback: Dünyanın statüsü sallantıda! | FamaHaber

  2. Pingback: Olmayadabilir — çeviri derlemesi | YERSİZ ŞEYLER