İkilemsiz Mantık Nasıl Olur? — Işık Barış Fidaner

Bu kısa metinde demokratik uygarlık paradigması için ihtiyaç duyulan mantık biliminin temelini atıyorum.

IBF

İkili mantık Türkçe’de Doğru-Yanlış ikilemiyle, İngilizce’de True-False ikilemiyle, soyutta ise 1-0 ikilemiyle belirtilir. İkili mantığın ikilemli olmaktan başka hiçbir tanımlayıcı niteliği yoktur. Sayılan ikilemlerin ilgisizliği [1] de buna delalet eder.

İkili mantıkların hepsini A-X ikilemiyle ifade edebiliriz: A tekdüze bir niteliğin sürdürülmesidir, X de A’ya uymayan unsurların doldurulduğu bir çuvaldır. İkilemsiz mantıkta ise A-X yerine tüm alfabenin dizisi vardır A, B, C, D, …

Örneğin, Erkek-Kadın ikili cinsiyet mantığındaki A-X’e tekabül ederler. İkilemsiz mantığın bir örnek uygulaması LGBT… diye yanyana sıralanan harflerle belirtilen niteliklerdir.

İkilemli mantığın ikilemsiz mantıktan en temel farkı, yadsımanın biçimidir: A-X ikileminde A-değil ile X üst üste bindirilmiştir, böylece X-değil = A denkliği dayatılmıştır. X kendi başına bir nitelik olmayıp A-değil kümesine verilen bir ad olduğundan, yadsımanın yadsımasıyla X-değil = A-değil-değil = A denkliği ortaya çıkar. Fakat “X” adı, A-değil kümesinin dağınıklığı karşısında bir dayatma olmakla kalır, ve yadsınmanın yadsınmasından beklenen denklik gerçekleşmez. Böylece X yoluyla desteklenemeyen A = A denkliği sunî bir tekdüzeliğe indirgenmiş olur. Bir başka deyişle, A niteliği iktidarlaşır.

İkilemsiz mantıkta ise A-değil kümesine “X” diye tek bir ad dayatılamaz. “B”, “C”, “D”, … adlarının hepsi A-değil’in ifadesinde rol oynarlar. “A”nın kendisi de B-değil, C-değil, D-değil, … hepsinin ifadesinde rol oynar. Böylece yadsınmanın yadsınması karmaşık bir işleyiş kazanır.

İkilemli mantığın en önemli ikinci farkı da ilgililik ve ilgisizliktir. A-X ikileminde hem A hem de X, A ile ilgili, X ile ilgisizdir. Yani A’nın tekdüzeliği sadece kendisiyle ilgilidir, X ise kendisiyle bile ilgisizdir, çünkü A-değil’e verilmiş bir addan ibarettir.

İkilemsiz mantıkta ise A, B, C, D … arasındaki ilgililik ve ilgisizlik, yukarıda sözünü ettiğimiz yadsınmanın yadsınmasının işleyişindeki karmaşıklığı verir: birbiriyle ilgili terimler birbirlerinin yadsınmalarında daha çok rol oynarlar, ilgisiz terimlerse daha az rol oynarlar.

Gerçi ikilemsiz mantıkta da kendi kendisine ilgisiz kalan bir X teriminin olması mümkündür. Mesela LGBT+’nın sonundaki +’nın konumu böyledir. Ya da mesela pazar ekonomisinde para malının geri kalan tüm mallar karşısındaki konumu böyledir: kendisi hariç herşeyle ilgilidir.

Merkezi uygarlık paradigmasının toplum karşıtı özelliği, topluma ait ikilemsiz mantığın karşısına ikilemli bir mantık koymasından ileri gelir. Örneğin toplumda pazar ekonomisinde mallar aynı düzlemde buluşur:

a, b, c, d, …

Fakat bu malların mübadelesini mümkün kılmak için “para” dediğimiz kendisiyle ilgisiz bir başka mal bu diziye eklenir:

a, b, c, d, … x

Merkezi uygarlık paradigmasının yaptığı tek şey bu ikilemsiz mantığın karşı düzlemine ikilemli bir mantığı oturtmaktır:

A … X
x … d, c, b, a

Böylece alt düzlemde x dediğimiz para, üst düzlemde A denen tekdüze niteliğin sürmesiyle özdeşleştirilir ve alt düzlemdeki malların hepsi para olmadıkları için “X” çuvalına doldurulurlar.

Demokratik uygarlık paradigmasının buna karşı alacağı tedbir ne olabilir? Öncelikle birden fazla mübadele terimi bulundurulması merkezileşmeyi durdurabilir:

a, b, c, d, … x, y

a, b, c, d, … x, y, z

İkilemsiz mantığın karşı düzleminde gene ikilemsiz bir mantıkla karşılanması da merkezileşmeyi önler:

m, n, o, p … y
x … d, c, b, a

Bu örnekte kendisiyle ilgisiz x ve y terimleri iki farklı mantığa aittir ve bir mantıktan diğerine geçiş kapısı rolü oynarlar. Bir mantık ister istemez x ile sonuçlanır ve ikinci mantığa sıçrama yapar. O da ister istemez y ile sonuçlanarak birinci mantığa geri döner. Yadsınmanın yadsınmasının en diyalektik yorumu belki de bu örnektir.

[1] Bir şeyin Doğru olması, True = Hakiki olması ve 1 = bir tane olması arasındaki ilgisizlik.

1 Comment

Filed under şey

One response to “İkilemsiz Mantık Nasıl Olur? — Işık Barış Fidaner

  1. Pingback: Yoldaşlar! — çeviri derlemesi | YERSİZ ŞEYLER