Postmodern Yabancılaşma Modeli’nde Hayat ile Ölümün Undead Etkileşimi — Işık Barış Fidaner

Žižek, Düşlemler Salgını‘nda [The Plague of Fantasies] hayat ile ölüm üzerine güzel bir dörtlü ayrım yapar, şu alıntının son kısmında:

Hareket eden heykellerin, canlanan ölü nesnelerin ve/ya taşlaşmış canlı nesnelerin paradoksu, ancak ölüm dürtüsünün uzamında mümkündür. Ölüm dürtüsü, Lacan’a göre, iki ölüm arasında, simgesel ölüm ile gerçek ölüm arasındaki uzamdır. Bir insanın ‘canlıyken ölü’ olması, ‘ölü’ simgesel düzenin onu sömürgeleştirmesidir; ‘ölüyken canlı’ olmak, simgesel sömürgeleştirmeden kaçan Hayat-Tözü kalıntısına (‘lamella’) beden vermektir. Buradaki konu A ile J arasındaki bölünmedir, bedeni hiçleştiren ‘ölü’ simgesel düzen ile keyfiyetin simgesel-olmayan Hayat-Tözü arasındaki bölünmedir.

Bu iki mefhum Freud ve Lacan’da gündelik ya da standart bilimsel söylemde oldukları gibi değildir: Psikanalizde, bunların ikisi de tam anlamıyla canavarca bir boyutu adlandırır. Hayat ‘lamella’nın korkunç çarpıntısıdır, sıradan ölümün ötesinde ısrar eden öznel-olmayan (‘başsız’) ‘undead’ dürtünün korkunç çarpıntısıdır; ölüm ise simgesel düzenin kendisidir, bir asalak olarak yaşayan varlığı sömürgeleştiren yapının kendisidir. Lacan’da ölüm dürtüsü bu çift ayırı ile tanımlanır: Hayat ile ölümün basit karşıtlığı değildir, hayatın ‘normal’ hayat ile korkutucu ‘undead’ hayata bölünmesidir, ve ölümün ‘sıradan’ ölüm ile ‘undead’ makineye bölünmesidir.

Şimdi gelin Žižek’in terimlerini Postmodern Yabancılaşma Modeli’nin (PYM) terimlerine çevirelim [1].

1) A (ölü simgesel düzen) ile J (keyfiyetin Hayat-Tözü) nedir? PYM’de bunlar sırasıyla Lüzum ile Keyfiyet’tir. Simgesel düzenin Lüzum’u işe yararlığın belirlenmesi ile ilgilidir (bu da Yetkilenme’ye yol açar), Hayat-Tözü’nün Keyfiyet’i ise varoluşun belirlenmesi ile ilgilidir (bu da Bedenlenme’ye yol açar) [2].

2) Hayatın “normal hayat” ile “undead hayat”a bölünmesi nedir? PYM’de bu, Keyfiyet’in sırasıyla Beden ile İrade’ye bölünmesidir. Beden tikel bir hayat keyfiyetinin dolaysız varlığıdır (normal hayat), İrade ise simgesel düzenin lüzumu ile dolaylanmış bir keyfiyettir (undead hayat). Beden ile İrade Lacan’ın mathemlerinden a ile $’ye tekabül eder [3].

3) Ölümün “sıradan ölüm” ile “undead makine”ye bölünmesi nedir? PYM’de bu, Lüzum’un sırasıyla Yetki ile Sistem’e bölünmesidir. Yetki simgesel düzenin tikel bir lüzumunun dolaysız varlığıdır (sıradan ölüm), Sistem ise hayatın keyfiyeti ile dolaylanmış bir lüzumdur (undead makine). Yetki ile Sistem Lacan’ın mathemlerinden S1 ile S2‘ye tekabül eder.

Şimdi gelin PYM’nin iki ana önermesini çevirelim. İki önermeye göre de “dolaylı dolaysızın zeminidir” ve ayrıca “sıradışı sıradanın zeminidir”:

1) “Sistem bedenlenmenin zeminidir” şu anlama gelir: “undead makine normal hayatın zeminidir”. Bu Analist söyleminin sol tarafıdır: a/S2. Normal hayatın (aktarımın bedenlenmesinin) zemini, bilginin varsayılmasıdır (imleyenler zincirinin undead makinesidir).

2) “İrade yetkilenmenin zeminidir” şu anlama gelir: “undead hayat sıradan ölünün zeminidir”. Bu Efendi söyleminin sol tarafıdır: S1/$. Sıradan ölünün (imleneni olmayan Esas-İmleyen’in) zemini, temsil ettiği öznedir (undead hayattır).

Üç modelin (Žižek’in dörtlüsü, PYM, Lacan’ın mathemleri) birbirine tekabül etmesi yapısal bir homolojiye işaret eder. Yapısal benzerliğe dayanan yapısal bir çeviri anlamında deşifrelemedir [4]: X’in A yapısındaki rolü, Y’nin B yapısındaki rolü ile homologdur. Yani bu üç model kesinlikle aynı değildir! PYM çok daha sezgisel bir imleyenler kümesi sağlar. Yani PYM terimlerini kullandığınızda daha az kafanız karışır ve çok daha geniş bir gündelik fenomenler kümesinden kolaylıkla bahsedebilirsiniz. Elbette her zaman konu hayat ile ölümün undead etkileşimidir, ama her zaman “hayat”, “ölüm”, “undead” kelimelerini kullanmamız gerekmez.

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Postmodern Yabancılaşma Modeli Lacan’ın Kapitalist Söylemini Yeniden Keşfeder & Şifresini Çözer” ve “Postmodern Yabancılaşma Modeli”

[2] Yetkilenme ile Bedenlenme konusunda bkz “Yetkilenmenin Bedenlenmeden Ayrılması”

[3] Lacan’ın mathemlerinin PYM terimlerine tekabül etmesi hakkında bkz “Simgesel Düzen Nelerden Oluşur?” ve “Ayna Evresi ve Sosyal Medya: Yetkilenme ile Bedenlenme”

[4] Bkz “Dekripsiyon ile Deşifreleme”

3 Comments

Filed under şey