Mantıksal gerektirmenin cinsiyeti — Işık Barış Fidaner

Lacan’ın cinsiyetlenme formüllerinde eril taraf ile dişil tarafın ikisinde de ikişer (çelişkili) önerme bulunur; bu önermeler iki taraf arasında sahilik-değeri bakımından eşdeğerdir [1]: Eril “x’lerin tamamı f(x)’tir” dişil “f(x) olmayan hiçbir x yoktur” ile eşdeğerdir; eril “f(x) olmayan bir x vardır” dişil “x’lerin tamamı f(x) değildir” ile eşdeğerdir. Žižek’e göre bu, cinsiyetler arasındaki kayıtsızlığı gösterir:

“cinsel ilişki yoktur” sol (eril) ve sağ (dişil) taraf arasında hiçbir doğrudan ilişki olmadığı anlamına gelir, karşıtlık veya çelişki ilişkisi bile yoktur; iki taraf, yan yana konduğunda, eşdeğerdir, yani sadece kayıtsız bir ilişkisizlik içinde bir arada bulunurlar. (Hiçten Az)

Bir başka mantıksal ifade olan gerektirmeyi düşünün: P Q. Bu, sahilik-değeri bakımından ~P ∨ Q demekle eşdeğerdir. İki formül de aynı mantıksal gerektirmeyi farklı mantıksal yollardan ifade eder. P Q, “P’in sahi olduğu her zaman Q da sahi olmalıdır” der, ~P ∨ Q ise “Ya P fol olmalıdır, ya da Q sahi olmalıdır” der [2]. Bu iki formülü karşılaştıralım.

Mantıksal gerektirmenin iki versiyonunu karşılaştırmak için, Lacancı psikanalizde iyi bilinen bir gerektirmeyi düşünün: Bir istisna olarak Esas-İmleyen, bilginin evrenselliğine zemin olur. Başka bir deyişle, S1 S2. Sahilik-değeri bakımından bu, ~S1 ∨ S2 demekle eşdeğerdir. Bu iki eşdeğer formülü yorumlayalım.

İlk formülü yorumlamak kolaydır, S1 S2, Efendi söylemini anımsatır. Bir gerektirmenin doğrudan ve aleni formülüdür. Mantıksal olarak, “S1‘in sahi olduğu her zaman S2 de sahi olmalıdır” der. Bunu basitçe yorumlayabiliriz: İmleyenlerin simgesel zinciri Esas-İmleyen istisnasını zemin alır.

İkinci formül, ~S1 ∨ S2, daha ilginçtir, çünkü aynı gerektirmenin dolaylı ve örtük formülüdür. Mantıksal olarak, “Ya S1 fol olmalıdır, ya da S2 sahi olmalıdır” der. Bu formülde iki seçenek belirir “~S1 mi S2 mi?”. Bu iki seçenek nasıl yorumlanmalı?

S1 imleyeninin diğer S2 imleyeni için özneyi ($) temsil ettiğini hatırlayın. Yani S1, $’nin yerine geçer. O halde, S1‘i yadsıyan şey öznenin ($) kendisi olmalıdır. Başka bir deyişle, ~S1, S1‘in hakikatini imletir, yani özneyi ($).

Şimdi ikinci formülü yeniden yazabiliriz: $ ∨ S2. Artık şöyle der: “Ya özne sahi olmalıdır, ya da imleyenler zinciri sahi olmalıdır”. Başka bir deyişle, bu artık olma ve düşünme arasındaki tercihtir. Ya “özne vardır” ya da “o düşünür”. Eğer özne varsa, o zaman Esas-İmleyen yadsınır ve imleyenler zinciri artık gerektirilmez. Aksi halde, özneyi Esas-İmleyen temsil eder ve formül imleyenler zincirini gerektirir.

Elbette, olma ve düşünme arasındaki tercih, zorunlu bir tercihtir: Esas-İmleyeni yadsımak kendi kendisini geçersiz kılan yanlış tercihtir. Özne ($) ancak S1 ile temsil edildiği zaman tam anlamıyla varolabilir. Aksi halde, ancak Gerçek’te dış-varolabilir (ex-sist), bu da simgesel olarak varolmamaktır. Böylece ilk tercih olan ~S1 bir tehdit işlevi görebilir.

$ ∨ S2 formülü ayrıca yabancılaşma ile ayrılma arasındaki tercih olarak da yorumlanabilir. Ya özne temsil edilir ve imleyenler zinciri içinde yabancılaşır, ya da Gerçek’te dış-varolur ve simgesel düzenden ayrılır.

İkinci gerektirme formülü ilk gerektirme formülünden daha ilginçtir, ama bunlar aynı madalyonun iki yüzüdür.

Bu iki formüle, eril mantıksal gerektirme (S1 ⇒ S2) ve dişil mantıksal gerektirme (~S1 ∨ S2) adlarını vermek istiyorum. Aynı cinsiyetlenme formülleri gibi, bu iki formül sahilik-değeri bakımından eşdeğerdir, “yani sadece kayıtsız bir ilişkisizlik içinde bir arada bulunurlar.” Cinsiyetlenme formüllerine benim yaptığım küçük katkı budur.

İki formül arasındaki esas fark şudur: S1‘in doğrudan S2‘yi gerektirdiği eril gerektirmede imleyenler zinciri S2 bir gereksinim/gereklilik olarak görünür. Dişil gerektirmede ise bir tercih olarak görünür, ama bu zorunlu bir tercihtir: Ya $ ya da S2.

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Çevirmenler, True’ya Doğru demeyelim, Sahi diyelim” (Fidaner, Ayanoğlu) “Doğrusu, Sahiliğin Eksikliğini Hissediyoruz” (Fidaner, Ayanoğlu), Doğru (özel sayfa)

[2] Bu yazıda “ya … ya da …” ifadesiyle “xor” mantığı kastedilmemiştir, sıklıkla “veya” olarak çevrilen “or” mantığı kastedilmiştir.

3 Comments

Filed under şey

3 responses to “Mantıksal gerektirmenin cinsiyeti — Işık Barış Fidaner

  1. Pingback: Sexuality of logical implication — Işık Barış Fidaner – Žižekian Analysis

  2. Pingback: Aurora Borealis — derleme | YERSİZ ŞEYLER

  3. Pingback: Bilgisayar — özel derleme | YERSİZ ŞEYLER