Entropi: Deleuze’ün Semptomu, Lacan’ın Anahtarı — Işık Barış Fidaner

Entropiyi görcüllükle ilişkilendirdiğimde [1] bazı kişiler Deleuze’ün Fark ve Tekrar‘da entropiyi “aşkınsal yanılsama” sayarak dışladığına işaret ettiler. Ben de Deleuze’ün entropiyle ilgili pasajını okudum. Deleuze sahiden entropi mefhumundan rahatsız olmuş gibi görünüyor ama yazdıkları kulağa hiç de doğrudan dışlama gibi gelmiyor:

Entropinin paradoksu şudur: entropi uzamsal bir etmendir, ama diğer bütün uzamsal etmenlerden farklı olarak, olduğu gibi yeğinlikte içerilmiş bir uzanım yahut “açıklanma”dır ve içerilme dışında yahut içerilmiş olmaktan başka bir şekilde varolmaz; bunun nedeni de işlevinin içerilmiş olan şeyin kendini açıkladığı veya uzamsallaştırdığı genel hareketi olanaklı kılmak olmasıdır. Bu yüzden Isı qualitas’ına ve Entropi uzanımına esas olarak bağlı olan aşkınsal bir yanılsama vardır. (Fark ve Tekrar)

Deleuze, entropiyi dışlamak için Kant’ın “aşkınsal yanılsama” terimini kullandığı zaman, entropinin paradoksunun suçunu bizim kendi epistemolojik sınırlamalarımıza yükler. Yani dünyanın kendisini paradokslardan kurtarmaya niyetlenir, böylece “dünyadaki şeylere aşırı hassaslık” gösterir (Hegel bunu Kant için söylemişti). Žižekçi bakış açısına göre, entropinin paradoksal statüsü onu epistemolojik bir hata sayarak dışlamak için bir neden değildir. Aksine, entropinin paradoksu ontolojiktir: Entropi dünyanın olumsuzluğunu yakalayan anahtar bir imleyendir. Deleuze’ün tarifinde bile bu durum aşikardır: “[entropinin işlevi] içerilmiş olan şeyin kendini açıkladığı veya uzamsallaştırdığı genel hareketi olanaklı [kılmaktır]”. Bu tarif entropiye epey istisnai bir statü verir: Deleuze, içerilme ile açıklanma alanlarını, yeğinlik ve uzamsallık alanlarını entropi aracılığıyla birbirine dikişler. Entropi Deleuze’ün semptomudur.

Şimdi gelin Deleuze’ün entropi tarifini (“içerilmiş olan şeyin kendini açıklaması”) kendi terimlerimize tercüme edelim: Entropi, geriye dönük gerçekleşmenin yeridir (retroactive realization, Nachträglichkeit, après-coup, afterwardsness), bu yüzden entropi enformasyonla ilişkilendirilir [2]. Kendi felsefesini olumluluğa dayandıran Deleuze’ün entropinin sürekli artışından rahatsız olup bu olumsuz mefhumu çabucak dışlaması şaşırtıcı değildir. Buna karşılık Lacan, 17’nci seminerinde keyfiyet ve imletimin anahtarı olarak entropiye sahip çıkar:

İmleyen bir keyfiyet aygıtı olarak getirildiğinde entropiyle ilişkili birşey belirdiğini görmek bu yüzden bizi şaşırtmamalı, zira bu imleyenler aygıtı fiziki dünyanın üstünü örtmeye bir kez başladığında entropi de tam olarak tanımlanmış olur. (…) Aslında, ancak bu entropi etkisi yoluyla, bu harcanma yoluyla, keyfiyet bir statü edinir ve kendini gösterir. İşte bu yüzden en başta onu “Mehrlust,” keyif fazlası terimiyle belirtmiştim. Tam olarak kayıp boyutu içinde algılanması yoluyla — diyebilirim ki, başta negatif sayı olan birşey için telafi gerektiren bu şey — bu birşey gelip çarpmıştır, çanın çeperlerinde yankılanmış, keyfiyet yaratmıştır, tekrarlanacak bir keyfiyet. Kurtarılacak bir keyif fazlası bulunması olgusuna ancak entropi boyutu beden verebilir. Ve bu boyutta iş, iş-başında-bilgi, gerekli oluverir, şu ölçüde: o bunu bilse de bilmese de, en baştaki kaynağı, birsel özelliktir, ve onunla birlikte, imleyen olarak ifadelendirilmesi mümkün olan herşeydir. (…) Bu oyuğu, bu ayırıyı kuşkusuz en baştan bir dizi nesne gelip doldurur — bu nesneler, bir anlamda, önceden uyumlanmışlardır, durdurucu olarak kullanılmak üzere tasarlanmışlardır. Burası kuşkusuz, klasik bir analitik pratiğin, oral, anal, skopik, hatta vokal gibi çeşitli terimlere vurgu yaparak durduğu yerdir. Bunlar bir nesne olarak a‘ya verebildiğimiz çeşitli adlardır — ama a‘nın kendisi aslına bakılırsa şu olguyu izler: bilgi, kendi kaynağında, imleyenlerin bir ifadelendirmesine indirgenir. Bu bilgi bir keyfiyet aracıdır. Ve tekrar ediyorum, iş başında olduğunda, ürettiği şey entropidir. Bu entropi, bu kayıp noktası, yegane noktadır, keyfiyetin doğasına erişebilir olduğumuz yegane regüler noktadır. İmleyenin konuşanın kaderi üzerindeki etkisinin çevirisi, neticesi, motivasyonu işte budur. (…) İşte iş burada başlar. Keyfiyet aracı olan bilgi ile üretilir, bir anlam taşıyan iş, müphem bir anlam taşıyan iş böyle üretilir. Bu müphem anlam sahihatin anlamıdır. (17’nci Seminer)

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Uzamsal ile Bileşimsel”

[2] Bkz “İş-başında-bilgi, Gerçek Angajmanlı Çabadır”

[3] Entropi, deşifreleme aracı olan bir anahtardır, dekripsiyon değil. Bkz “Dekripsiyon ile Deşifreleme”

 

5 Comments

Filed under şey