Tovariş, Comrade, Yoldaş — Işık Barış Fidaner

Nazım Hikmet “Kosmosun Kardeşliği Adına” şiirinde şöyle der:

Kosmosda bizden başka düşünen var mı
var

hangi dilde bilmiyorum
yıldızlardan birinde konuşacak elçimiz onunla
Tovariş diyecek
söze bu sözle başlayacak biliyorum
Tovariş diyecek

selamlamaya geldim seni yeryüzü umutları adına,

ve kosmosun kardeşliği adına

Tovariş kelimesi Sovyetler Birliği’nde yoldaş anlamında kullanıldığı için eskiden Marksist çevrelerde iyi bilinirdi. Ama bu kelimenin Türkçeden geldiğini herkes bilmez.

Rusça tovariş’in kökeni olan tovarişç, Türkçe “tavar işçi”den gelir ve iş ortağı demektir [1]. Günümüz Türkçesindeki davar’ın eski Türkçedeki kökeni olan tavar, aynı bugünkü “mal” kelimesi gibi, aynı zamanda hem hayvan anlamına gelirdi, hem de mülk, meta anlamına gelirdi. Tavar’dan gelen tovar, Rusçada meta demektir; Marx’ın ünlü “meta fetişizmi” kavramına Rusçada “tovarniy fetişizm” denir.

Tovariş kelimesi tovar’ı (meta) içerdiğine göre, belki de komünist yoldaşlık biraz meta fetişizminden muzdariptir. Yoldaş saydığımız insanlar bir anlamda bizim servetimiz oldukları için, onlara çok değer verdiğimiz için, belki de onları biraz fetişleştirmişizdir.

Öte yandan denebilir ki tovar’ın sonuna eklenen Türkçe “iş” kelimesi, üretim sürecini vurgulayarak metanın kapitalizmde taşıdığı gizemli haleyi dağıtır. Marksist kurama uygun olarak, tovariş’teki tovar’ın “üretim araçları” olduğu, tovar-iş sözüyle insanlığın ortak serveti olan üretim araçlarının ortaklaşa işletilmesinin belirtildiği öne sürülebilir.

İngilizcede yoldaş anlamında kullanılan “comrade” kelimesinin ise kamara, oda, yatakhane gibi kökleri vardır. “Comrade” kavramı oda arkadaşlığından türemiştir. “Comrade”lar aynı odayı paylaştıkları için aynı anahtarın kopyalarını ceplerinde taşıyan insanlardır, yani kriptocudurlar [2]. Bu anahtar belki Komünist Manifesto’dur, belki de gizlice belirledikleri bir paroladır [3].

Türkçedeki “yoldaş” kelimesi, İngilizce ve Rusçadaki karşılıkları ile kıyaslandığında, Marksistlerin birbirlerine hitap etmekte kullandığı kelimelerin belki de en güzelidir. “Beraberce aynı yolu izleyen insanlar” anlamına gelir. Yol, Marksistlere göre insanlık tarihinin komünizme doğru emin adımlarla ilerleyişini ifade etse de, genel olarak “hayat” anlamına gelen bir mecaz sayılabilir (Aşık Veysel’in “Uzun ince bir yoldayım” şiirindeki gibi). Hem insanlar hem hayvanlar için kullanılan “can yoldaşı” tabiri bu mecazı içerir. İnsan olmayan hayvanların Rusça “tovar” ve “tovariş” kelimelerinde meta ve üretim aracı sayılırken Türkçe “yoldaş” kelimesinde hayat arkadaşı sayılmaları dikkat çekici bir farktır.

“Yoldaş” kelimesi, günümüz Türkçesinde çok daha yaygın olarak kullanılan “arkadaş” kelimesinden yüzlerce yıl daha eskidir [4]. Yoldaş ile arkadaş arasındaki fark, belki de dinamik ilerleyiş ile statik denge arasındaki farktır. Arkadaşlar arkalarını (sırtlarını) birbirine yaslayarak statik bir denge kurmuşlardır. Yoldaşlar ise yürüdükleri yolda birbirlerine eşlik ederek dinamik bir ilerleyişi sürdürürler.

Aslında yolu yol yapan özelliğin yoldaşlık olduğunu kabul edersek, yoldaşlığı yol üzerinden tanımlamak yerine yolu yoldaşlık üzerinden tanımlamayı seçebiliriz. İzlenen yol mutlak değildir, izafidir. Yoldaşlık bozulursa, izlenen yol da yol olma özelliğini yitirebilir. Yoldaşların kaybedilmesi, yolu ortadan kaldırabilir; Sovyetler Birliği’nin çöküşü dahil her türlü kayıp için bu geçerlidir. Yolunu kaybetmek, yönelimini kaybetmektir, yani sağını solunu şaşırmaktır, işaretsiz ve pusulasız kalmaktır [5].

Yolunu kaybetmek zordur elbette; ama eğer o yol Başkası’ndan öğrenilmişse, kendi yolunu bulabilmek için Başkası’nın yolunu kaybetmek şarttır. Yas tutmak bu işe yarar [6].

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Tovarich” @ American Heritage Dictionary

[2] Bkz “Dekripsiyon ile Deşifreleme”

[3] Bkz “Bir Üst Dildışı Vardır”

[4] “Arkadaş” kelimesinin kökeni hakkında “yüzyıllar önce arkasını taşa dayayan Türk okçuların arka-taşı” diye fol bir sosyal medya efsanesi dolaşımdadır. Aslında “arkadaş” kelimesi Farsça “ham-puşt” sözünün harfiyen çevrilmesiyle elde edilmiştir ve ilk bilinen kullanımı 19’uncu yüzyılın başlarına doğrudur. “Yoldaş” kelimesinin ise ilk bilinen kullanımı 14’üncü yüzyılın başındadır (kaynak).

[5] Bkz “Möbius Şeridi Bir Adadır”

[6] Bkz “Sahici Sadakat Yas Tutma Dürtüsüdür”

2 Comments

Filed under şey

2 responses to “Tovariş, Comrade, Yoldaş — Işık Barış Fidaner

  1. Pingback: Tek-yüzlü Bozuk Para — derleme | YERSİZ ŞEYLER

  2. Pingback: Fütursuz Çağa Karşı Sütur — Işık Barış Fidaner | YERSİZ ŞEYLER