Yersiz Şeyler Neden Yersiz Şeyler? — Işık Barış Fidaner

12 yıl önce 2008’in Eylül ayında açtığım Yersiz Şeyler blogunda ilk yayınladığım şey, Karl Marx’tan bir “détournement” idi. Ünlü “Din halkın afyonudur” sözünü içeren alıntıyı “fütursuzca uyarlamış” ve “Aşk insanların afyonudur” şekline sokmuştum [1]. Uyguladığım bu işleme “yersizleştirme” de denebilir. Bu blogun herşeyi tasnif edip yerli yerine oturtmaya dayanan bir mecra olmayacağını biliyordum ve koyduğum adla bunu kesinleştirmiştim. Şimdi geriye dönük olarak o gün koyduğum Yersiz Şeyler adının anlam ve önemini tespit edebiliriz.

Türkçede “yersiz” kelimesi sık sık dışlama amacıyla kullanılır. Bu bir kontrol dürtüsüdür: Bir şey yersizse, yerli yerinde değilse, tehdit sayılmalı ve ortadan kaldırılmalıdır. Hatta bir şeyin “yerli yersiz” yapılması, yani yersiz duruma düşmenin sadece ihtimali bile tehdit sayılır. Bloguma “Yersiz Şeyler” adını vermemin nedenlerinden birisi, blogu okumaya gelenlerin kontrol takıntılarını terk etmiş veya kapının dışındaki askıya asmış kişiler olmasıdır. Yerli yerinde nesneler arayanlar, herşeyi yerli yerine oturtmak isteyenler, başka herhangi bir kaynaktan faydalanmakta özgürdürler [2].

“Yersiz” kelimesinin çağrışımlarından birisi, Deleuze ve Guattari’nin Türkçede “yersizyurtsuzlaştırma” şeklinde karşılanan “deterritorialization” terimidir. Bu yazarlar Bin Yayla kitabında mutlak yersizleştirmeyi göreli yersizleştirmeden ayırt ederler. Göreli yersizleştirme, yeniden yerlendirme ile sonuçlanır. Mutlak yersizleştirme ise içkinlik düzlemi teşkil edilmesiyle sonuçlanır. Yersizleştirmeyi belirten bir başka terim ise “firar hattı”dır (line of flight) [3]. Firar hattı bir bölgeyi terk etme hareketidir ama bu hareket aynı zamanda o bölgeyi teşkil eder ve genişletir. Burada “firar” kelimesi “kaçma”nın yanısıra “akma, sızma” anlamına da gelir. DeLanda’ya göre firar hattı, gerçelliği (actual) aşarak görcüllüğe (virtual) yükselen bir işleçtir [4]. Yersiz Şeyler’in kendi içkinlik düzlemini teşkil eden çeşitli firar hatlarından oluştuğunu söylemek yanlış olmaz. Bu Deleuze-Guattarici çağrışım blogun adına yakışır.

“Yersiz” kelimesinin bir başka çağrışımı, Lacancı psikanalizde öznenin arzusunun nesne-sebebi sayılan objet petit a‘nın yersiz mevcudiyetidir. Ben Žižekçi olduğum için bu ikinci çağrışımı kendime daha yakın buluyorum ama Žižek de zaten objet petit a‘yı “yersiz bir işgalci” olarak tanımlarken Deleuze’ün Anlamın Mantığı kitabından yararlanmıştır [5]:

bu iki dizi (imleyen ve imlenen dizileri) hep ‘çifte işlenmiş’ paradoksal bir varlığı içerir – bu varlık aynı anda hem fazlalık hem noksanlıktır – imleyenin imlenen üzerindeki fazlalığıdır (imleneni olmayan boş imleyendir) ve imlenenin noksanlığıdır (Anlam sahasındaki anlamdışı noktasıdır) … simgesel düzen belirdiğinden itibaren, yapısal bir yer ile bu yeri işgal eden, dolduran öğe arasındaki asgari farkla uğraşırız … bu iki dizi, ‘boş’ biçimsel yapı (imleyen) ve yapıdaki boş yerleri dolduran öğelerin dizisi (imlenen) olarak tarif edilebilir … paradoks bu iki dizinin asla örtüşmemesi olgusundan ibarettir: aynı anda hem –yapı bakımından– boş, işgal edilmemiş bir yer olan hem de –öğeler bakımından– hızla giden, kaçan bir nesne, yersiz bir işgalci olan bir varlık ile hep karşılaşırız. Böylece Lacan’ın düşlem formülünü ($◇a) üretmiş olduk, çünkü yapıdaki boş yer, atlanmış bir imleyen olan öznenin mathemi $’dir, objet a ise tanımı itibariyle aşırı bir nesnedir, yapıdaki yerinden yoksun bir nesnedir. (Slavoj Žižek, 1994, Keyfin Metastazları: Kadınlar ve Sebepsellik Üzerine Altı Deneme)

Bu ikinci çağrışım Yersiz Şeyler’e daha çok yakışır, çünkü yersiz bir mevcudiyet olan objet petit a, bedenlenme kavramının kuramsal dayanağıdır [6].

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Aşk insanların afyonudur” ~ Karl Marx

[2] Herşey Yerli Yerinde, Radiohead derlemesi

[3] Bkz “Firar hatları” Gilles Deleuze, Félix Guattari

[4] Bkz “Gerçel ile Görcül” Gilles Deleuze

[5] Alıntının tamamı için bkz “Boş ve anlamdışı” Slavoj Žižek

[6] Bkz “İğdiş ve Jouissance Diyalektiği”

1 Comment

Filed under şey

One response to “Yersiz Şeyler Neden Yersiz Şeyler? — Işık Barış Fidaner

  1. Pingback: Fallus’un Ötesi — derleme | YERSİZ ŞEYLER