İmgesel Žižek, Simgesel Žižek, Gerçek Žižek, En Başa Dön… — Işık Barış Fidaner

ziztri

“Žižek’i katetme” [1] davetine yanıt veren Evren İnançoğlu Žižek’in eninde sonunda ortadan kalkacak bir kaybolan aracı olduğu fikrini önerdi [2]. Žižek’e dair bu görüş Žižek’in kendi sahici efendi fikri ile tutarlıdır. Žižek’e göre sahici efendi insanlara ne yapacaklarını söylemek yerine onları kendi özgürlüklerine doğru iter.

Bir Efendi sizi kendi kendinize iade eden bir kaybolan aracıdır, o sizi özgürlüğünüzün uçurumuna bırakır: Sahi bir liderin sözlerini dinlediğimiz zaman ne istediğimizi keşfederiz (belki de bilmeden hep-zaten ne istediğimzi keşfederiz). (Kendini Tutamayan Boşluk)

Bu görüşe katılıyorum ama Žižek’in kayboluş niteliğini sonraki yeniden belirmeleri ile karmaştırmak (complicate) istiyorum. Bir post-Žižek (Žižek sonrası) düşünce manzarası oluşacağından eminim ama bu durum Žižek’in mecazi son “ölümü” ile olmayacaktır; daha ziyade o çeşitli biçimler altında yeniden belirmeye devam edecektir, “undead” bir nitelik sergileyerek aynı farkı ebediyen tekrar edecektir. Böyle bir devre Žižekçi öznenin evriminde tespit edilebilir [3].

Tipik proto-Žižekçi (ön-Žižekçi) kişi ilk olarak Žižek! (2005) ve Sapkının Rehberi (2006, 2012) gibi belgeselleri ve diğer çevrimiçi vidyoları izleyerek Žižek’in sunumlarına ve angajmanlarına tanık olur. Bu İmgesel Žižek ile ilk karşılaşmadır ve “Ne istiyor?” sorusunu sormaya yönelik belli bir arzu uyandırır. İmgesel Žižek karşısında verilen standart tepki onun görünüşüne gülmek, onunla (az çok) alay ederek onu boşvermek ve onun niyetiyle ilgili arzuyu terk etmektir, çünkü bu arzu “toplumsal anlamda işe yaramaz” sayılır.

Eğer proto-Žižekçi kişi fiilen “Žižekçi” bir dinleyici ve okuyucu olacaksa, Žižek’in uyandırdığı arzuyu takip etmeli ve Žižek’in ne demek istediğini anlamayı denemelidir. Onu sahiden anlayabilmek için İmgesel dikkat dağınıklığını es geçerek Žižek’in asıl mesajına yani konuşmalarında ne dediğine ve kitaplarında ne yazdığına odaklanmalıdır. Böylece özne Simgesel Žižek’i tercih etmiş ve onu İmgesel Žižek’in yerine geçirmiş olur [4]. Uyanan arzunun yükselen belirsizliği böylece Žižek’in sözünü ve harfiyetini (letter) takip eden Simgesel “Žižekçi” angajman ile yatıştırılır ve dindirilir. Bu angajman Žižekçi düşüncenin patikalarını keşfederek bir Simgesel Dünya inşa etmeye kalkışır. Gerçi bu daha yolculuğun başlangıcıdır.

Žižek’in düşünsel patikalarını harfiyen takip eden bir özne ancak Simgesel “Žižekçi”dir ve henüz Gerçek Žižekçi değildir (tırnak işaretine dikkat). Žižek’in metniyle simgesel angajmanın devam etmesi eninde sonunda bilinçdışı dirence veya gecikmeye yol açar, bu da bir çıkmaz veya boşluk olarak hissedilir. Metindeki ara bağlantılar Simgesel “Žižekçi”nin onlara dayanarak inşa ettiği simgesel dünyayı tamamlamasına (whole) engel olur, onun yerine özne anlam kaybı deliğine (hole) düşüp yuvarlanır. Bu delik The Matrix ve Alice Harikalar Diyarında‘daki ünlü “tavşan deliği”dir. Okuyucunun öznelliğinin uçurumudur. Sabır ister. Gerçek Žižek budur.

Gerçek Žižek karşısında verilen standart tepki son mesajın boş olmasının suçunu elçiye atmaktır: Eğer okuyucu Žižek’in söz ve harfiyetinin mesajını dekript [5] etmeyi bir türlü beceremiyorsa yazar onu iletmeyi başaramamış olmalıdır. Okuyucu “Žižek” imleyenini olumlu bir içerikle doldurmayı beceremediğine göre yazar ya kabiliyetsiz ya da sahtekar olmalıdır. Tepkisel-Reaksiyoner Simgesel “Žižekçi” bu neticeye ulaştığı anda “diğer simgesel bilgi kaynaklarına” yönelir ve göz açıp kapayıncaya kadar Simgesel Anti-Žižek (Žižek karşıtı) konumuna tüneyiverir.

Bu tepki aslında “kaçış yanıtı”dır [6]: tereddütten kaçıştır, sabır gösterememektir, semptomun zaman içinde açılımına tahammül edememektir, ne olup bittiğini “anlama” (dekript etme) ayartısıdır. Bu tepki sadece Žižek’i reddetmekle kalmaz, Lacancı Gerçeği de reddeder, bu da Üniversite söyleminin tipik tutumudur [7]. Eğer Žižek nihayetinde bir “simgesel bilgi kaynağı” işlevi gösteremiyorsa, yani hakikati bildiği ve söylediği varsayılan bir özne işlevi gösteremiyorsa, o zaman onun metni disfonksiyonel ve işe yaramaz sayılıverir.

Gerçek Žižekçi bunun yerine “savaş yanıtı” veren birisidir: Žižek’le kurduğu simgesel angajmanın sonunda bozulduğunu tecrübe eder ve bunu gerçek bir angajmana dönüştürmeyi becerir [8]. Gerçek Žižekçi bilinçdışı arzular düzeyinde Žižek’in ele aldığı aynı sorun, çatışkı ve çelişkilere angaje olmaktadır. Bu özne çıkmaz veya boşluk hislerinde kendi arzusunun varlığını ve yokluğunu tanımayı öğrenir. Her deşifreleme işinde böyle olur. Doktora derecesi için ciddi anlamda çalışan herkeste gözlemlenebilen yaygın ve bilindik bir tecrübedir bu. Lacan buna “kendi bilgisinde kendi bilmezliğinin semptomunu tanıyan” analistte bulunan “bilgidışı” adını verir (Lacan, Écrits, s. 297) [9]. Böylece özne Simgesel Žižek yerine Gerçek Žižek’i seçmiş olur [10]. Bu da henüz bitiş noktası değildir.

Eğer Gerçek Žižekçi kendi gerçek angajmanını sonuna kadar takip ederse, önceki Simgesel Žižek zamanla çökecektir ve Žižekçi öznelliğin “tavşan deliği” sahil civarında hoş bir macera olmaktan çıkacak ve hiçbir desteği kalmayan dayanılmaz bir boşluğa dönüşecektir, okyanusun ortasında pusulasız kalmaya benzeyecektir.

Bu yol ve yön kaybı karşısında verilen standart tepki melankoli ve arzunun kaybıdır. Simgesel Žižek’e duyulan sadakat kayıp bir nesneye bağlılıkta inat etmeye dönüşmüştür, bu da Gerçek Žižekçi özneyi kendi deşifreleme işinde yapayalnız bırakmıştır. Bu noktada Žižekçi özne kaybın kendisini kaybetmelidir, Simgesel Žižek’e ihanet etmelidir [11], Gerçek bir Žižekçi olma çabasından vazgeçmelidir, ve en baştaki İmgesel Žižek’e geri dönerek düşünsel gayretine düşlemsel bir destek sağlamalıdır. Artık Žižekçi fütursuzca bu İmgesel/hayali desteği kullanarak kendi işleri ile başkalarının işleri arasında bağlantı kurabilir. Böylece devre tekrar baştan başlar!

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Invitation to contribute to Žižekian Analysis”

[2] Bkz “Traversing Žižek?” Evren İnançoğlu

[3] Buradaki yaklaşımın temeli konusunda bkz “Three Lacanian True Choices”

[4] Simgesel Žižek ve İmgesel Žižek, Ödipal gelişimin Lacancı formülündeki Babanın-Adı ile annenin arzusuna tekabül ediyor elbette. Bu yetki-beden kompleksindeki eril ayrımdır. Bkz “Yetki-Beden Kompleksi”

[5] Dekripsiyon olumlu anlam taşıyan bir mesaj çıkarmaya çalışır. Deşifreleme, aksine, anlamla oynayan ama onu ele geçirmeyen olumsuz imletimlerde dolaşır. Bkz “Dekripsiyon ile Deşifreleme”

[6] Bkz “Savaş ya da kaç tepkisi” (Vikipedi)

[7] Üniversite söyleminde tereddütten kaçış olarak “anlama” ayartısı konusunda bkz “Three Prisoners and Four Discourses”

[8] Bkz “Simgesel Angajman ile Gerçek Angajman”

[9] Bkz “Ignorance’a Cehalet Değil Bilmezlik Denmelidir”

[10] Bu yetki-beden kompleksindeki dişil ayrımdır.

[11] İroniktir, Žižek’e göre ihanet sadakatin nihai biçimidir!

2 Comments

Filed under şey

2 responses to “İmgesel Žižek, Simgesel Žižek, Gerçek Žižek, En Başa Dön… — Işık Barış Fidaner

  1. Pingback: Imaginary Žižek, Symbolic Žižek, Real Žižek, and Back… — Işık Barış Fidaner – Žižekian Analysis

  2. Pingback: Rast Şaşar — derleme | YERSİZ ŞEYLER