I. Açılış sahnesi: ‘Foyer’ kapısı açılırken “medeniyet” maskesi nasıl takılır
Bale, sahnede “medeniyet” diye pazarlanırken ilk hamlesini koreografiden önce mimaride yapar: kapıyı kurar. Paris Opéra’nın 19. yüzyıl rejiminde bunun en çıplak düğümü Foyer de la Danse’dır. Buraya “foyer” denmesi, bir bekleme alanı masumiyeti üretir; oysa mekânın işlevi bir salon olmaktan çok, erişimi dağıtan bir aygıt olmaktır. Musée d’Orsay’nin aynı mekân için kullandığı tanım doğrudan “aboneler (subscribers) ile dansçılar arasında ayrıcalıklı buluşma noktası”dır ve “altın çağ”ı 1820–1880 diye çerçeveler (🔗). (Musée d’Orsay)
Yapay zekâyı Amerika Birleşik Devletleri’ni ve diğer demokrasileri savunmak ve otokratik hasımlarımızı yenmek için kullanmanın varoluşsal önemine derinden inanıyorum.
İstem: Radyo sunucusu Perde Cümledar “Nümerik Esintiler” isimli programın ellialtıncı bölümünde önce kendini tanıtacak. Sonra 10 tane şarkı sunacak, sonunda vedalaşacak. Her şarkı öncesinde şarkının adını cümle içinde anarak yapacağı metaforik çarpıcı sürükleyici konuşmaları tek tek hazırla! Konuşurken her şarkının ismini bildirecek ve bağlamı ve konusundan bahsedecek (ara başlıklar olmayacak): (1-2-3 sözlü, geri kalanı enstrümantal, bunları metaforik belirtmeli açıkça bildirmeden): “Öteberi Hayalettinof”, “İştiyaksız Hırdavat”, “Cafer Eckstein”, “Kırık Menhir”, “Kalbur Zaman”, “Mürver Yansı”, “Solgun Tılsım”, “Uğultu Kapanı”, “Zümrüt Pas”, “Nadas Uykusu”
Ben Perde Cümledar; ‘Nümerik Esintiler’in ellialtıncı bölümünde, kulakla sayı arasına sıkışmış o ince koridorda sizinle yürüyeceğim: bazen bir cümlenin omzu sürter, bazen yalnızca tınıların gölgesi konuşur. Bu bölümde on parça var; kimi kelimeyi kendine kalkan yapıyor, kimi kelimeyi kapıda bırakıp içeride yalnız titreşimle devam ediyor.
Baytekin Nedir, Nereden Çıkar: Bir Ad Değişikliğinden Daha Fazlası
“Baytekin” Türkiye’de, ABD’de 1934’te başlayan Flash Gordon çizgiromanının uzun yıllar boyunca kullanılan yerel adıdır. Bu adlandırma sadece bir çeviri tercihi değildir; bir popüler kültür nesnesini, dönemin Türkiye’sinde “okunur, telaffuz edilir, sahiplenilir” hale getiren bir dolaşım tekniğidir. Kaynak metinde “Flash Gordon” olan isim, yerel basın ve okur hafızasında “Baytekin”e dönüşürken, yanında gelen bütün evren de yeniden etiketlenir: Dale Arden çoğu yayında “Bayan Yıldız”, Dr. Hans Zarkov “Doktor Çetinel” olarak görünür. Böylece okur, uzaktaki bir pulp-macera dünyasına, kendi dilinin ritmiyle girer.
Eski bir çizgiroman olarak Zagor’un nereden geldiği
Zagor, 1961’de İtalya’da doğan ve onlarca yıl boyunca aynı evreni büyüterek yaşayan, “Bonelli tarzı” diye anılan uzun soluklu macera çizgiromanlarının en belirgin örneklerinden biridir. Yaratıcı çekirdeği, senaryoda Sergio Bonelli’nin Guido Nolitta takma adıyla kurduğu anlatı diliyle, çizimde Gallieno Ferri’nin tasarladığı güçlü ikonografi üzerinden oluşur (🔗). Bu üretim biçimi, tek seferlik bir roman mantığından çok, düzenli aralıklarla yayımlanan fasiküller içinde bir dünyayı sürekli genişleten bir mantığa dayanır. Bu nedenle Zagor, yalnızca “bir kahramanın hikâyesi” değil, tekrar eden karakterlerin, mekânların, düşman tiplerinin ve ton değişimlerinin bir araya gelerek bir kültür ürünü hâline gelmesidir.
“Kızılmaske” adıyla bilinen çizgiroman kahramanı, 1936’da Lee Falk tarafından gazetelerde yayımlanmaya başlayan “The Phantom” serisinin Türkiye’de ve çeşitli ülkelerde yerleşmiş adlandırmalarından biridir (🔗). İlk bakışta maskeli bir suç-avcısı gibi görünür; ama seriyi uzun ömürlü yapan şey, tek bir adamın maceralarından çok daha geniş bir düzen kurmasıdır. Bu düzenin merkezinde “kahramanın” kim olduğu değil, “Kızılmaske” diye anılan rolün nasıl üretildiği ve nasıl sürdürüldüğü bulunur.
‘Hamnet’ adı tek başına bir mıknatıs. Maggie O’Farrell’ın çok satan romanı, Shakespeare’in oğlunun ölümü etrafında kurulan bir yas hikâyesini popülerleştirdi; Chloé Zhao’nun film uyarlaması da aynı mıknatısı daha parlak bir metal çerçeveye yerleştirip dolaşıma sokuyor. Proje paketinin çekirdeği basit: Shakespeare markası, dönem dramı vitrini, yumuşak ışık, uzun sessizlikler, ‘insanlık hâli’ diye sunulan ağır çekim keder. Üstüne bir de ödül mevsiminin etiket makinesi. Hollywood Reporter’ın yapım yazısının bizzat kendisi bile filmin finalinin “atılıp yeniden kurulduğunu” ve setin son düzlüğünde “film yok” paniği yaşandığını aktarıyor; yani bu işin iç mantığı en baştan sağlam bir anlatı gerekliliğine değil, “nasıl olsa bu paket yürür” rahatlığına yaslanmış durumda. (The Hollywood Reporter)
Tommiks, Türkiye’de özellikle 1960’lardan itibaren yayılan macera çizgi roman kültürünün en tanınan kahramanlarından biridir. Kökeni İtalya’daki “Capitan Miki” serisine dayanır; Türkiye’deki adı, kapağı, çeviri dili ve yayın ritmiyle bambaşka bir “yerli alışkanlık” kazanmıştır. Bu alışkanlık, tek tek hikâyelerin konusundan çok, aynı dünyanın tekrar tekrar kurulmasına dayanır: sert ama sade bir Batı coğrafyası, güvenli bir merkez, onu çevreleyen puslu sınır çizgileri ve o sınırda sürekli yeniden başlayan bir tehdit döngüsü. Tommiks hakkında temel biyografik çerçeve için kısa bir giriş kaynağı olarak şu sayfa yeterli bir başlangıç sağlar (🔗).
Asteriks adı, çoğu insanın zihninde basit bir resimle belirir: Roma İmparatorluğu’nun ortasında, her yere boyun eğmeyen küçücük bir Galya köyü. Bu resim doğrudur ama eksiktir. Çünkü Asteriks’in gücü, yalnızca “zayıfın güçlüye karşı direnişi” gibi iyi hissettiren bir masal olmamasından gelir; daha rahatsız edici, daha açıklayıcı bir şeyi açığa çıkarır: Düzen dediğimiz şey, çoğu zaman kaba kuvvetten çok, insanların gündelik hayatı nasıl “normal” saydığıyla ayakta kalır. Asteriks’in komedisi, bu “normal”in nasıl üretildiğini görünür kılar; üstelik bunu, ciddi bir ders anlatır gibi değil, herkesin anlayacağı kadar somut durumlar üzerinden yapar.
Tenten’in dünyası, dışarıdan bakıldığında “çocuklara macera” gibi görünen ama yakından bakınca modernliğin temel düzeneklerini görünür kılan bir anlatı sistemidir. Gazeteci kimliğiyle yola çıkan genç bir kahraman, yanında bir köpek, zamanla etrafında oluşan küçük bir çevre ve her albümde başka bir coğrafyaya uzanan olay örgüleriyle, 20. yüzyılın siyasetini, teknolojisini, medyasını ve gündelik hayatını aynı çerçevede toplayan bir model kurulur. Bu modelin gücü, karakterlerin “derin psikoloji” taşımasından değil, her birinin toplumsal düzende bir işlevi temsil etmesinden gelir. Bu yüzden Tenten evreni, tek tek maceraları aşan bir bütünlük duygusu üretir.
🦋🤖 YERSİZ ŞEYLER 